(عالمي سياست جي بدلجندڙ منظرنامي ۾ امن، طاقت ۽ مستقبل جا چئلينج)
By Ali Raza
اڄ جي عالمي سياست هڪ اهڙي نازڪ موڙ تي بيٺل آهي، جتي يوڪرين جي جنگ ۽ وچ اوڀر جا جاري تڪرار رڳو علائقائي مسئلا نه رهيا آهن، پر انهن عالمي امن، سلامتي، معيشت، توانائي، خوراڪ جي فراهمي ۽ بين الاقوامي قانون جي مستقبل تي به گهرا اثر ڇڏيا آهن. سرد جنگ جي خاتمي کان پوءِ دنيا ۾ هڪ اهڙو عالمي نظام قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي هئي، جنهن جو بنياد گڏيل قومن، بين الاقوامي قانون ۽ سفارتڪاري تي هجي، پر اڄ اهي ٻئي بحران ان نظام جي اثرائتي هجڻ بابت نوان سوال اٿاري رهيا آهن.
يوڪرين جو بحران سوويت يونين جي خاتمي کان پوءِ پيدا ٿيندڙ سياسي ۽ سلامتي واري تبديلين سان جڙيل آهي. نيٽو جي اوڀر طرف واڌ، ڪريميا جو 2014ع ۾ روس سان الحاق، ڊونباس ۾ ڇڪتاڻ ۽ فيبروري 2022ع ۾ روس جي فوجي مداخلت هن تڪرار کي يورپ جي جديد تاريخ جي سڀ کان وڏي سلامتي واري بحران ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. هن جنگ هزارين انساني جانيون ڳڙڪائي ڇڏيون، لکين ماڻهن کي بي گهر ڪيو ۽ يوڪرين جي بنيادي ڍانچي، تعليمي ادارن ۽ صحت جي نظام کي شديد نقصان پهچايو. ساڳئي وقت روس ۽ يوڪرين جي عالمي اناج، ڀاڻ ۽ توانائي جي مارڪيٽن ۾ اهم حيثيت سبب هن جنگ جا اثر يورپ کان نڪري آفريڪا، ايشيا ۽ لاطيني آمريڪا تائين محسوس ڪيا ويا، جتي خوراڪ جي قيمتن، توانائي جي بحران ۽ سپلائي چين ۾ رڪاوٽن ڪيترن ئي ترقي پذير ملڪن کي معاشي دٻاءَ هيٺ آڻي ڇڏيو.
ٻئي طرف وچ اوڀر ڪيترن ئي ڏهاڪن کان سياسي، مذهبي، نسلي ۽ جيوسياسي تڪرارن جو مرڪز رهيو آهي. فلسطين جو اڻحل مسئلو، عرب-اسرائيل تڪرار، ايران جو اسلامي انقلاب، عرب بهار، شام ۽ يمن جون گهرو ويڙهيون، غزه جي صورتحال، ايران ۽ اسرائيل وچ ۾ وڌندڙ ڇڪتاڻ، لبنان ۾ حزب الله جي سرگرمين ۽ ڳاڙهي سمنڊ ۾ پيدا ٿيندڙ سلامتي جي خطرن هن خطي کي عالمي سياست جو حساس ترين علائقو بڻائي ڇڏيو آهي. هن بحران جا اثر رڳو مقامي سطح تائين محدود ناهن، پر تيل جي عالمي منڊي، هرمز جي آبنائي، سوئيز ڪينال، ڳاڙهي سمنڊ ۽ بحري واپار جي سلامتي تي به سڌو سنئون اثرانداز ٿي رهيا آهن.
جيڪڏهن انهن ٻنهي بحرانن جو تقابلي جائزو ورتو وڃي ته ڪيترائي عنصر هڪجهڙا نظر اچن ٿا. ٻنهي ۾ عالمي طاقتن جي مقابلي، پراڪسي جنگين، هٿيارن جي ڊوڙ، معاشي پابندين، سائبر حملن، معلوماتي جنگ، مصنوعي ذهانت ذريعي پروپيگنڊا، قومي سڃاڻپ جي سياست ۽ انساني بحران جهڙا عنصر نمايان آهن. آمريڪا، روس، چين ۽ يورپي يونين پنهنجي پنهنجي اسٽريٽجڪ مفادن جي تحفظ لاءِ مختلف پاليسيون اختيار ڪري رهيا آهن، جڏهن ته ترڪيه، ايران، سعودي عرب، قطر ۽ مصر جهڙيون علائقائي طاقتون پڻ پنهنجو اثر رسوخ برقرار رکڻ جي ڪوشش ۾ آهن.
تنهن هوندي به ٻنهي بحرانن ۾ بنيادي فرق پڻ موجود آهي. يوڪرين جو تڪرار بنيادي طور ٻن رياستن وچ ۾ بين الرياستي جنگ آهي، جڏهن ته وچ اوڀر جا تڪرار رياستن، غير رياستي هٿياربند گروهن، مذهبي اختلافن ۽ گهرو ويڙهين جو پيچيده مجموعو آهن. يوڪرين ۾ يورپي سلامتي ۽ نيٽو مرڪزي عنصر آهن، جڏهن ته وچ اوڀر ۾ مذهبي، فرقيوارانه، تاريخي ۽ توانائي سان لاڳاپيل عنصر وڌيڪ نمايان آهن.
انهن ٻنهي بحرانن عالمي سلامتي جو مفهوم به تبديل ڪري ڇڏيو آهي. اڄ سلامتي صرف فوجي طاقت تائين محدود نه رهي آهي، پر توانائي، خوراڪ، سائبر اسپيس، مصنوعي ذهانت، سامونڊي واپار، مالي نظام ۽ عالمي سپلائي چين به قومي سلامتي جا اهم جز بڻجي چڪا آهن. عالمي معيشت ۾ وڌندڙ مهانگائي، تيل جي قيمتن ۾ اتار چڙهاءُ، دفاعي خرچن ۾ اضافو، پناهگيرن جي بحران ۽ هٿيارن جي نئين ڊوڙ ان ڳالهه جو ثبوت آهن ته جديد دنيا ۾ ڪنهن به علائقي جو بحران هاڻي سڄي دنيا کي متاثر ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو.
گڏيل قومون، سلامتي ڪائونسل، يورپي يونين، نيٽو، اسلامي تعاون تنظيم (OIC)، عرب ليگ، عالمي عدالت انصاف (ICJ) ۽ بين الاقوامي فوجداري عدالت (ICC) مختلف سفارتي ۽ قانوني قدمن ذريعي امن جي بحالي لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن، پر عالمي طاقتن جي سياسي اختلافن ۽ ويٽو جهڙن معاملن سبب ڪيترائي فيصلا عملي طور تي اثرائتا ثابت نه ٿي سگهيا آهن. ان ڪري اڄ گڏيل قومن جي سڌارن، وڌيڪ مؤثر سفارتڪاري ۽ تڪرارن جي روڪٿام لاءِ نون عالمي ميڪانيزمن تي سنجيده بحث جي ضرورت محسوس ڪئي پئي وڃي.
پاڪستان مسلسل گڏيل قومن جي منشور، بين الاقوامي قانون، رياستن جي خودمختياري، علائقائي سالميت ۽ پرامن ڳالهين جي حمايت ڪندو رهيو آهي. فلسطين جي عوام جي جائز حقن جي حمايت سان گڏ پاڪستان يوڪرين جي بحران بابت به متوازن سفارتي موقف اختيار ڪندي تڪرارن جي پرامن حل تي زور ڏيندو رهيو آهي، ڇاڪاڻ ته ڊگهي مدي وارا جنگي تڪرار ڪنهن به ملڪ يا خطي جي مفاد ۾ ناهن.
آخرڪار، يوڪرين ۽ وچ اوڀر جا بحران اهو واضح ڪن ٿا ته اڄ جي دنيا تيزي سان هڪ گهڻ قطبي عالمي نظام ڏانهن وڌي رهي آهي، جتي طاقت جو توازن، عالمي ادارن جي اثرائتي، بين الاقوامي قانون جي عملداري ۽ سفارتڪاري جو مستقبل اهم امتحانن مان گذري رهيو آهي. جيڪڏهن عالمي برادري جنگ بدران ڳالهين، اعتماد سازي، انساني حقن جي تحفظ، عالمي قانون جي احترام ۽ گڏيل ذميواري کي ترجيح ڏئي ته نه رڳو اهي بحران پرامن طريقي سان حل ٿي سگهن ٿا، پر هڪ وڌيڪ محفوظ، مستحڪم ۽ خوشحال عالمي نظام جي تعمير پڻ ممڪن بڻجي سگهي ٿي.
