By Ali Raza
ڪلائيميٽ چينج (موسمياتي تبديلي) اڄ جي دور جو سڀ کان وڏو عالمي مسئلو بڻجي چڪو آهي. دنيا جو ڪو به ملڪ ان جي اثرن کان مڪمل طور محفوظ ناهي. ڌرتيءَ جي گرمي پد ۾ واڌ، غير معمولي برساتون، شديد گرمي جون لهرون، خشڪ سالي، سامونڊي سطح ۾ اضافو ۽ برفاني جبلن جو تيزيءَ سان ڳرڻ ان ڳالهه جا واضح ثبوت آهن ته ڌرتيءَ جو قدرتي موسمي نظام تيزيءَ سان تبديل ٿي رهيو آهي. جيڪڏهن هن مسئلي تي سنجيدگي سان ڌيان نه ڏنو ويو ته ايندڙ نسلن کي خوراڪ، پاڻي، صحت ۽ رهائش جهڙن بنيادي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوندو.
سائنسدانن موجب ڪلائيميٽ چينج جو سڀ کان وڏو سبب انساني سرگرميون آهن. صنعتن، گاڏين ۽ بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ ڪوئلي، تيل ۽ گيس جو وڌندڙ استعمال ماحول ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ ۽ ٻين گرين هائوس گيسن جو مقدار وڌائي رهيو آهي. اهي گيسون سج جي گرمي کي ڌرتيءَ جي ماحول ۾ قيد ڪري ڇڏين ٿيون، جنهن سبب عالمي گرمي پد ۾ مسلسل اضافو ٿي رهيو آهي. ان سان گڏ ٻيلن جي بي دريغ واڍي، وڌندڙ شهري آبادي، فضائي آلودگي ۽ قدرتي وسيلن جو غير ذميواراڻو استعمال به هن بحران کي وڌيڪ سنگين بڻائي رهيو آهي.
پاڪستان انهن ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي موسمياتي تبديلي کان تمام گهڻو متاثر ٿي رهيا آهن، جڏهن ته عالمي آلودگي ۾ ملڪ جو حصو تمام گهٽ آهي. گذريل ڪجهه سالن دوران ملڪ سخت ٻوڏن، غير معمولي برساتن، ڊگهي خشڪ سالي، گرمي جي خطرناڪ لهرن ۽ پاڻي جي کوٽ جهڙن مسئلن کي منهن ڏنو آهي. اتر وارن علائقن ۾ برفاني جبل تيزيءَ سان ڳري رهيا آهن، جنهن سبب هڪ طرف ٻوڏن جو خطرو وڌي رهيو آهي ته ٻئي طرف مستقبل ۾ پاڻي جي شديد کوٽ جا امڪان به پيدا ٿي رهيا آهن.
سنڌ به ڪلائيميٽ چينج جي اثرن کان سخت متاثر ٿيندڙ علائقن مان هڪ آهي. ڪڏهن سخت گرمي، ڪڏهن ڏڪار ۽ ڪڏهن تباهه ڪندڙ ٻوڏون هتان جي ماڻهن لاءِ وڏا مسئلا بڻجي چڪيون آهن. خاص طور تي سنڌ جي ساحلي علائقن ۾ سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب زمينون کاريون ٿي رهيون آهن، جنهن سان زراعت ۽ انساني آبادي ٻنهي کي خطرو لاحق آهي.
زرعي شعبي تي به موسمياتي تبديلي جا گهرا اثر پئجي رهيا آهن. برساتن جي بي ترتيبي، وڌندڙ گرمي ۽ پاڻي جي کوٽ سبب ڪڻڪ، چانور، ڪپهه ۽ ٻين فصلن جي پيداوار متاثر ٿي رهي آهي. نتيجي طور هارين جي آمدني گهٽجي ٿي ۽ خوراڪ جون قيمتون وڌن ٿيون، جنهن جو سڌو بار عام ماڻهن تي پوي ٿو. جيڪڏهن زرعي شعبي کي جديد ٽيڪنالاجي، پاڻي بچائڻ وارن طريقن ۽ موسمي اڳڪٿين سان هم آهنگ نه ڪيو ويو ته مستقبل ۾ خوراڪ جو بحران وڌيڪ سنگين ٿي سگهي ٿو.
موسمياتي تبديلي رڳو ماحولياتي مسئلو ناهي، پر اهو انساني صحت لاءِ به وڏو خطرو آهي. شديد گرمي سبب هيٽ اسٽروڪ جا واقعا وڌي رهيا آهن، آلودگيءَ سبب ساهه جون بيماريون وڌن ٿيون ۽ ٻوڏن کان پوءِ وبائي بيمارين پکڙجڻ جو خطرو به وڌي وڃي ٿو. قدرتي آفتن جي نتيجي ۾ لکين ماڻهو بي گهر ٿين ٿا، جن کي صاف پاڻي، خوراڪ، علاج ۽ تعليم جهڙين بنيادي سهولتن جي کوٽ کي منهن ڏيڻو پوي ٿو.
هن بحران سان مقابلو ڪرڻ لاءِ حڪومت ۽ عوام ٻنهي کي پنهنجو ڪردار ادا ڪرڻو پوندو. حڪومت کي گهرجي ته شمسي، هوائي ۽ ٻين قابلِ تجديد توانائي جي ذريعن کي هٿي ڏئي، ٻيلن جي واڌ لاءِ وسيع پيماني تي وڻڪاري مهم هلائي، ماحولياتي قانونن تي سختي سان عمل ڪرائي ۽ آبي وسيلن جي بهتر انتظام تي ڌيان ڏئي. ساڳئي وقت شهري منصوبابندي اهڙي هئڻ گهرجي، جيڪا ماحول دوست هجي ۽ آلودگيءَ ۾ گهٽتائي آڻي.
هر شهري به پنهنجي روزمره زندگيءَ ۾ ننڍا پر اهم قدم کڻي سگهي ٿو. پاڻي ۽ بجلي جو غير ضروري استعمال گهٽائڻ، پلاسٽڪ جي استعمال ۾ گهٽتائي آڻڻ، وڻ پوکڻ، عوامي ٽرانسپورٽ استعمال ڪرڻ ۽ پنهنجي آس پاس جي ماحول کي صاف رکڻ جهڙا قدم ڌرتيءَ جي تحفظ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا. اسڪولن، ڪاليجن ۽ يونيورسٽين ۾ به ماحولياتي شعور پيدا ڪرڻ جي ضرورت آهي، جيئن نوجوان نسل قدرتي وسيلن جي اهميت کي سمجهي ۽ انهن جي حفاظت لاءِ عملي قدم کڻي.
آخر ۾ اهو چوڻ مناسب ٿيندو ته ڪلائيميٽ چينج مستقبل جو نه، پر اڄ جو مسئلو آهي. جيڪڏهن اسان اڄ سنجيده قدم نه کنيا ته ايندڙ نسلون اسان کي ڪڏهن به معاف نه ڪنديون. ڌرتي اسان سڀني جي گڏيل امانت آهي، جنهن جي حفاظت حڪومتن، ادارن ۽ هر شهري جي گڏيل ذميواري آهي. اچو ته ماحول دوست رويا اختيار ڪريون، وڻ پوکيون، قدرتي وسيلن جو ذميواري سان استعمال ڪريون ۽ اهڙي سماج جي تعمير ڪريون، جتي ترقي سان گڏ ماحول جو تحفظ به يقيني بڻايو وڃي. هڪ سرسبز، صاف ۽ محفوظ ڌرتي ئي ايندڙ نسلن لاءِ اسان جو بهترين تحفو ٿي سگهي ٿي.
