علي رضا شيخ
مصنوعي ذهانت (Artificial Intelligence – AI) اڄ جي دنيا جي سڀ کان تيزي سان ترقي ڪندڙ ٽيڪنالاجي بڻجي چڪي آهي. ڪجهه سال اڳ تائين AI صرف سائنسي تحقيق يا وڏين ٽيڪنالاجي ڪمپنين تائين محدود هئي، پر اڄ اها عام ماڻهن جي روزاني زندگي جو حصو بڻجي چڪي آهي. موبائل فون، بينڪنگ، تعليم، صحت، زراعت، صنعت، صحافت ۽ سرڪاري ادارن تائين AI جو استعمال تيزي سان وڌي رهيو آهي. هن ٽيڪنالاجي نه رڳو ڪم ڪرڻ جي رفتار وڌائي آهي، پر فيصلا ڪرڻ، ڊيٽا جو تجزيو ڪرڻ ۽ نوان حل ڳولڻ ۾ به اهم ڪردار ادا ڪري رهي آهي.
مصنوعي ذهانت جي اهميت جو اندازو ان ڳالهه مان لڳائي سگهجي ٿو ته دنيا جون وڏيون معيشتون، جهڙوڪ آمريڪا، چين، برطانيا، يورپي يونين ۽ جاپان، AI کي مستقبل جي ترقي جو بنيادي ستون قرار ڏئي رهيون آهن. انهن ملڪن اربين ڊالرن جي سيڙپڪاري ڪري AI تي تحقيق، نوان سافٽ ويئر، روبوٽڪس ۽ جديد نظام تيار ڪري رهيا آهن.
AI جا ڪيترائي مثبت پهلو آهن. صحت جي شعبي ۾ اها بيمارين جي جلدي تشخيص، دوائن جي تياري ۽ مريضن جي علاج ۾ مدد ڪري رهي آهي. تعليم ۾ شاگردن لاءِ ذاتي سکيا جا نظام تيار ٿي رهيا آهن، جڏهن ته زراعت ۾ فصلن جي نگراني، پاڻي جي بهتر استعمال ۽ پيداوار وڌائڻ لاءِ AI استعمال ٿي رهي آهي. صنعتن ۾ روبوٽ ۽ خودڪار مشينون پيداوار جي رفتار وڌائي رهيون آهن، جڏهن ته بينڪنگ ۽ ڪاروبار ۾ AI مالي فراڊ جي سڃاڻپ ۽ گراهڪن کي بهتر سهولتون فراهم ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿي رهي آهي.
پر هر نئين ٽيڪنالاجي وانگر AI سان گڏ ڪيترائي خدشا پڻ پيدا ٿيا آهن. سڀ کان وڏو مسئلو غلط معلومات ۽ جعلي مواد جي تياري آهي. AI جي مدد سان اهڙيون تصويرون، وڊيوز ۽ آواز تيار ڪري سگهجن ٿا، جيڪي حقيقت وانگر لڳن ٿا، پر مڪمل طور تي ڪوڙا هوندا آهن. اهڙي مواد کي “ڊيپ فيڪس” چيو وڃي ٿو، جيڪو سياسي انتشار، سماجي افراتفري ۽ ماڻهن جي ساک کي نقصان پهچائڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿو.
ٻيو اهم مسئلو روزگار جو آهي. جيئن جيئن AI وڌيڪ ترقي ڪندي، تيئن ڪيترائي روايتي ڪم مشينون انجام ڏيڻ لڳنديون. ان سان ڪجهه شعبن ۾ روزگار جا موقعا گهٽجي سگهن ٿا، جيتوڻيڪ نوان روزگار به پيدا ٿيندا. ان ڪري حڪومتن ۽ تعليمي ادارن کي گهرجي ته نوجوانن کي اهڙيون جديد صلاحيتون سيکارين، جيڪي AI واري دور ۾ به ڪارآمد هجن.
AI سان لاڳاپيل هڪ ٻيو اهم سوال ماڻهن جي ذاتي معلومات ۽ رازداري جو آهي. اڄڪلهه لکين ماڻهن جو ڊيٽا مختلف آن لائين پليٽ فارمن تي موجود آهي. جيڪڏهن ان ڊيٽا جو غلط استعمال ٿئي ته ماڻهن جي ذاتي زندگي ۽ قومي سلامتي ٻنهي لاءِ خطرو پيدا ٿي سگهي ٿو. تنهن ڪري مضبوط قانونن ۽ موثر نگراني جي ضرورت آهي.
انهن خدشن کي نظر ۾ رکندي دنيا جا ڪيترائي ملڪ AI بابت قانون سازي ڪري رهيا آهن. يورپي يونين AI جي استعمال لاءِ جامع ضابطا متعارف ڪرائي رهي آهي، جڏهن ته آمريڪا، برطانيا ۽ ٻين ملڪن ۾ به اخلاقي اصولن، شفافيت ۽ احتساب بابت پاليسيون تيار ٿي رهيون آهن. مقصد اهو آهي ته AI جي ترقي جاري رهي، پر ان جو استعمال انساني حقن، رازداري ۽ قانون جي دائري اندر هجي.
پاڪستان لاءِ به AI هڪ وڏو موقعو آهي. جيڪڏهن ملڪ تعليم، تحقيق ۽ ڊجيٽل انفراسٽرڪچر تي ڌيان ڏئي ته نوجوانن لاءِ روزگار جا نوان دروازا کلي سگهن ٿا. سرڪاري ادارن ۾ AI جي استعمال سان شفافيت، تيز رفتار خدمتون ۽ بهتر حڪمراني ممڪن بڻجي سگهي ٿي. پر ان سان گڏ واضح قانون، ڊيٽا جي تحفظ جا ضابطا ۽ اخلاقي اصول به ضروري آهن.
اهو پڻ ضروري آهي ته AI کي صرف ٽيڪنالاجي نه، پر سماجي ذميواري طور ڏٺو وڃي. حڪومت، تعليمي ادارا، ماهر، نجي شعبي ۽ سول سوسائٽي کي گڏجي اهڙو نظام جوڙڻ گهرجي، جيڪو جدت کي به هٿي ڏئي ۽ شهرين جي حقن جو به تحفظ ڪري.
آخر ۾ اهو چئي سگهجي ٿو ته مصنوعي ذهانت انسانيت لاءِ هڪ وڏو موقعو به آهي ۽ هڪ وڏو امتحان به. جيڪڏهن ان کي ذميواري، شفافيت ۽ مضبوط قانونن سان استعمال ڪيو ويو ته اها دنيا جي معاشي ۽ سماجي ترقي ۾ انقلاب آڻي سگهي ٿي. پر جيڪڏهن ان کي بنا ضابطن جي وڌڻ ڏنو ويو ته اها غلط معلومات، بي روزگاري، رازداري جي ڀڃڪڙي ۽ ٻين ڪيترن ئي مسئلن کي جنم ڏئي سگهي ٿي. تنهن ڪري وقت جي اهم ضرورت آهي ته AI جي ترقي سان گڏ ان جي موثر ضابطي، اخلاقي استعمال ۽ عالمي تعاون کي يقيني بڻايو وڃي، جيئن هي جديد ٽيڪنالاجي انسانيت جي ڀلائي ۽ پائيدار ترقي جو ذريعو بڻجي سگهي
